Deneme Sonucu Düşünce Nasıl Toparlanılır?

Düşük bir deneme sonucundan sonra toparlanmanın ilk adımı, o sonucu kendin hakkında bir hükme çevirmemektir. Bir deneme, belirli bir günde, belirli sorularla, belirli bir yorgunluk ve dikkat düzeyinde ne yaptığını gösterir; ne kadar zeki olduğunu ya da sınavda ne olacağını değil. İlk gün duyguya alan aç, ertesi gün sonucu teknik olarak incele, sonraki haftayı da en fazla iki üç küçük düzeltmeyle sınırla.

Kötü sonuç neden bu kadar ağır gelir?

Bu yazı, deneme sonucu beklentisinin çok altında kalan ve bunun ardından çalışma isteği düşen, "zaten olmayacak" düşüncesine kapılan öğrenciler için. 11. sınıf, 12. sınıf ya da mezun olman fark etmez; LGS'ye hazırlanan 8. sınıf öğrencileri ve velileri de aynı ilkeleri kullanabilir.

Sonucun ağır gelmesinin birkaç tanıdık nedeni var. Emek verdiğin bir haftanın karşılığını görmeyi beklersin; göremeyince emeğin boşa gittiğini düşünürsün. Arkadaşlarının netlerini görürsün; Dijkstra ve arkadaşlarının (2008) derlemesine göre öğrenciler çoğunlukla kendilerinden biraz daha başarılı olanlarla kıyas yapar, bu da kıyası neredeyse her zaman aleyhine çevirir. Bir de sınava kalan süreyi sayarsın ve tek bir denemeyi bütün yılın özeti gibi okursun.

Bu yazı ise teknik analiz yöntemi anlatmıyor. Hangi sorunun neden yanlış gittiğini adım adım ayırmak için deneme analizi nasıl yapılır yazısı var; burada analizden önceki ve sonraki zihinsel toparlanmaya odaklanıyoruz.

Tek denemeden kimlik hükmü çıkarmak

En sık gördüğüm hata, sonuç cümlesinin bir anda kişilik cümlesine dönüşmesi. "Bu denemede matematikte 8 net yaptım" cümlesi bir bilgidir. "Ben matematik kafalı değilim" cümlesi ise bir hükümdür ve bu hüküm, bir sonraki haftanın çalışmasını baştan zayıflatır. Öğrenci kendine "zaten yapamıyorum" dedikçe masaya oturmak zorlaşır, çalışma azalır, bir sonraki deneme de gerçekten düşük gelir. Böylece hüküm kendini doğruluyormuş gibi görünür.

Sık yapılan ikinci hata ise tam tersi yönde: kötü denemenin ardından aşırı düzeltme. Bir gecede yeni kaynaklar almak, programı baştan yazmak, günlük soru sayısını ikiye katlamak. Bu tepkiler duyguyu yatıştırır ama çoğu zaman bir hafta dayanmaz ve yerini daha büyük bir hayal kırıklığına bırakır.

Gelişim zihniyeti araştırmaları burada dengeli okunmalı. Yeager ve arkadaşlarının (2019) ABD'deki geniş deneyinde kısa bir çevrim içi müdahale düşük başarılı öğrencilerde küçük bir not artışıyla ilişkiliydi; Sisk ve arkadaşlarının (2018) meta-analizi ise zihniyet ile başarı arasındaki genel ilişkinin zayıf olduğunu gösterdi. Yani "düşünceni değiştir, sonuç kendiliğinden gelir" demek abartıdır. Ama "yeteneğim bu kadar" hükmünü bırakıp "bu denemede şu eksik göründü" diye konuşmak, en azından çalışmaya dönmeyi kolaylaştırır.

24 saat kuralı ve sınırlı düzeltme planı

Aşağıdaki adımlar bilimsel bir protokol değil; derslerde ve koçluk görüşmelerinde işe yaradığını gördüğüm pratik bir düzen.

1. Sonucu öğrendiğin gün karar alma. İlk 24 saat içinde kaynak değiştirme, programı silme, "bırakıyorum" gibi büyük kararlar verme. O gün yapacağın tek şey puanlamayı bitirip denemeyi bir kenara koymak.
2. Duyguyu adlandır, sonra bedenini hareket ettir. "Hayal kırıklığı yaşıyorum" ya da "kızgınım" demek, duyguyu kimliğe dönüştürmeden kabul etmenin yoludur. Ardından kısa bir yürüyüş, duş ya da bir arkadaşla konuşma gibi günlük bir şey yap. Gece geç saatlere kadar netleri hesaplamak yerine normal uyku saatinde yat.
3. Ertesi gün kararı teknik analize bırak. Duygular biraz yatıştığında deneme yeniden masaya gelir. Bu kez soru şu: hangi hatalar bilgi eksiğinden, hangileri süre ya da dikkat kaynaklı?
4. Düzeltmeyi en fazla üç maddeyle sınırla. Bir haftada her şeyi düzeltmeye çalışan öğrenci hiçbirini düzeltemez. Örneğin: "İki konudan kısa tekrar", "Her gün 20 dakika paragraf", "Bir sonraki denemede takıldığım soruda iki dakikadan sonra geçmek."
5. Bir tane 'eğer-ise' planı yaz. "Eğer akşam masaya oturmak istemezsem, ilk 10 dakika yalnızca hata defterimden üç soruya bakacağım" gibi. Gollwitzer ve Sheeran'ın (2006) meta-analizinde bu tür uygulama niyetleri hedefe ulaşmada orta-büyük düzeyde etki gösterdi; ancak çalışmalar farklı alanlardan geldiği için ders çalışmaya özgü etki farklı olabilir.
6. Bir sonraki denemeyi öne çekme. "Hemen bir deneme daha çözüp kendimi kanıtlayayım" isteği anlaşılır ama genellikle yorgun ve kaygılı bir ikinci sonuç üretir. Plandaki takvime sadık kal.
7. Tek sonucu değil gidişatı izle. Tek deneme bir noktadır. Birkaç denemenin ortalamasına ve hata türlerinin değişimine bakmak, gerçek durumu tek bir kötü günden çok daha iyi gösterir.

Örnek senaryolar: 12. sınıf öğrencisi ve LGS velisi

Örnek senaryo (kurgusaldır), 12. sınıf: Ocak ayında bir TYT denemesinde önceki denemelerinin epey altında kalan bir öğrenci, akşam arkadaşlarının paylaştığı netleri görüp kendini kötü hissediyor ve telefonuna "Artık sayısalı bırakmalıyım" diye not alıyor. 24 saat kuralını uyguluyor: o akşam karar almıyor, erken yatıyor. Ertesi gün yaptığı analizde yanlışlarının önemli kısmının sınavın son yarım saatinde, yorgunlukla ve aceleyle yapılmış işlem hataları olduğunu görüyor. Haftalık planına üç madde ekliyor ve "sayısalı bırakma" kararının tek bir yorgun sınava dayandığını fark ediyor.

Örnek senaryo (kurgusaldır), LGS velisi: 8. sınıftaki kızınız deneme sonucunu eve getirdiğinde ağlıyor. İlk konuşmada sonucu tartışmak yerine "Bu seni çok üzmüş, yarın birlikte bakalım" demeniz yeterli. Ertesi gün birlikte hangi derste ne olduğuna bakıyorsunuz; fen bilimlerinde grafik sorularında zorlandığı görülüyor. Hafta için tek bir hedef koyuyorsunuz: her gün üç grafik sorusu.

Veliler için birkaç cümle

Sonuç açıklandığı gün sizden beklenen, çözüm üretmekten çok sakin kalmaktır. "Kaç net?" sorusunu ilk soru yapmamak, sonucu kardeşle ya da komşunun çocuğuyla kıyaslamamak ve cezayı ya da ödülü tek bir denemeye bağlamamak toparlanmayı hızlandırır. Kıyaslamanın çalışmaya etkisini merak ediyorsanız kendini arkadaşlarınla kıyaslamak yazısı bu konuyu ayrıntılı ele alıyor.

Toparlanma kontrol listesi

• Sonucu öğrendiğim gün büyük bir karar almadım.
• Duygumu adlandırdım ve o akşam normal saatte uyudum.
• Ertesi gün teknik analizi yaptım ya da yapmak için saat belirledim.
• "Ben ..." ile başlayan hüküm cümlelerimi "Bu denemede ..." cümlelerine çevirdim.
• Haftalık düzeltme planım en fazla üç maddeden oluşuyor.
• En az bir "eğer-ise" planı yazdım.
• Bir sonraki denemeyi takvimdeki gününde çözeceğim.

Ne zaman destek istemeli?

Deneme sonrası üzüntü birkaç gün içinde hafifliyorsa bu olağan bir tepkidir. Ancak isteksizlik, uykusuzluk ya da kaygı haftalarca sürüyorsa, okula gitmeyi, yemek yemeyi ya da günlük işleri ciddi biçimde zorlaştırıyorsa ya da kendine zarar verme düşünceleri ortaya çıkıyorsa bu artık yalnızca bir çalışma sorunu değildir. Böyle bir durumda okul rehber öğretmeni ya da psikolojik danışmanla, aile hekimiyle veya bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek gerekir. Sınav kaygısının çalışma düzenine nasıl yansıdığını sınav kaygısı çalışma düzenini bozuyorsa yazısında ayrıca anlattım.

Sık sorulan sorular

Kötü denemeden sonra bir gün hiç çalışmamak doğru mu?

Sonucu öğrendiğin akşamı hafif tutmak çoğu öğrenci için yararlıdır; önemli olan bunun bir güne sınırlı kalması. Ertesi gün kısa bir analizle ve planın ilk maddesiyle yeniden başla. İki üç gün süren bir ara, geri dönüşü zorlaştırmaya başlar.

Arka arkaya iki deneme kötü geçtiyse ne değişir?

İki düşük sonuç, tek sonuca göre daha fazla bilgi verir ama yine de hüküm için yeterli değildir. Bu kez iki denemenin hata türlerini yan yana koy: aynı tür tekrarlanıyorsa plan o türe odaklanmalı; türler farklıysa yorgunluk, uyku ya da denemenin koşulları gibi genel etkenlere bak.

Sonucumu arkadaşlarımla paylaşmalı mıyım?

Paylaşmak zorunda değilsin. Paylaşım sana destek sağlıyorsa sorun yok; ama her denemeden sonra netlerin karşılaştırıldığı bir ortam kıyası sürekli canlı tutuyorsa, sonucu yalnızca koçunla ya da ailenle konuşmayı seçebilirsin.

Veli olarak sonucu hiç sormamalı mıyım?

Sormamak da ilgisizlik gibi algılanabilir. Sonucu açıklandığı günün ertesine, sakin bir ana bırakın ve soruyu "nasıl geçti, nerede zorlandın?" biçiminde kurun. Ayrıntılı bir haftalık konuşma için haftalık çalışma değerlendirmesi yazısındaki düzen işinize yarayabilir.

Bir denemeden sonraki hafta

Toparlanma, kötü sonucu yok saymak değil onu doğru boyuta indirmektir: bir gün duyguya, bir gün analize, bir hafta da küçük ve ölçülebilir bir plana. Deneme sonuçlarını haftalık planla birlikte konuşabileceğin bir takip düzeni istiyorsan öğrenci koçluğu bu süreci birlikte yürütmenin yollarından biridir; sınav öncesi gerginliğini kısaca gözden geçirmek istersen ücretsiz sınav stresi ön değerlendirmesi tanı aracı olmayan bir tarama sunar.