Denemede İki Şık Arasında Kalınca Nasıl Karar Verilir?

İki şık arasında kaldığında karar, şansla değil bir sırayla verilir: önce soru kökünü yeniden oku, sonra iki şıkkı ayrı ayrı metindeki ya da verideki kanıta göre sına, bunu kısa bir süre sınırı içinde yap; karar çıkmıyorsa soruyu işaretleyip ilerle ve ikinci turda dön. Sonradan bir gerekçe bulursan cevabını değiştirmekten çekinme; araştırmalar cevap değişikliklerinin çoğunlukla yanlıştan doğruya olduğunu gösteriyor. Deneme bittiğinde de bu soruları ayrıca incele, çünkü hep aynı türde kararsız kalıyorsan sorun kararda değil, o türün bilgisindedir.

Bu durum hangi sorularda ortaya çıkar?

Yazı, TYT ve AYT denemesi çözen lise öğrencileri ve mezunlar ile LGS'ye hazırlanan 8. sınıf öğrencileri için. En çok Türkçe paragraf ve anlam sorularında, sosyal bilimlerde yorum sorularında ve fen ile matematikte "hangisi kesinlikle doğrudur" türü yargı sorularında görülür.

Burada anlattıklarım, soruyu gerçekten iki seçeneğe indirebildiğin durumlar içindir. Hiçbir şıkkı eleyemediğin, konusunu bilmediğin bir soru "iki şık arasında kalmak" değildir; o soru bilgi eksiğidir ve analizde öyle sınıflandırılmalıdır.

Yaygın hata: ilk içgüdüye körü körüne güvenmek

Öğrenciler arasında yaygın bir inanç var: "İlk aklına gelen doğrudur, sonradan değiştirme." Araştırmalar bu inancı desteklemiyor. Kruger ve arkadaşlarının (2005) 1.561 öğrencinin sınav verilerini incelediği çalışmada cevap değişiklikleri, yanlıştan doğruya yönde doğrudan yanlışa yöne göre iki kattan fazla gerçekleşti; buna rağmen öğrenciler çoğunlukla ilk cevaba bağlı kalmanın daha iyi olduğuna inanıyordu. Yazarlar bunu, doğruyu yanlışa çevirmenin daha çok pişmanlık yaratıp daha akılda kalıcı olmasıyla açıklıyor. Bauer ve arkadaşlarının (2007) tıp öğrencileriyle yaptığı çalışmada da değişikliklerin yaklaşık yarısı yanlıştan doğruya, beşte biri doğrudan yanlışa, geri kalanı yanlıştan yanlışa idi.

İki önemli sınır var. Bu çalışmalar ABD'deki üniversite öğrencileriyle ve tıp öğrencileriyle yapıldı; puanlama sistemleri YKS ve LGS'den farklı. İkincisi, mesaj "her zaman değiştir" değil. Mesaj şu: yeni bir gerekçe bulduysan, sırf ilk içgüdü kutsal olduğu için değiştirmekten korkma.

İkinci yaygın hata ise tersidir: iki şık arasında dakikalarca kalıp denemenin geri kalanından zaman çalmak. Kararsızlık uzadıkça ne kararın kalitesi artar ne de kalan soruların süresi yeter.

İki şık arasında karar vermenin adımları

1. Kökü yeniden oku ve sınırlayıcı kelimeyi bul. "Değildir", "söylenemez", "yalnızca", "kesinlikle", "en uygun" gibi ifadeler sorunun ne istediğini daraltır. Kararsız kalınan soruların önemli bir kısmında öğrenci aslında kökte istenenden farklı bir soruyu yanıtlıyordur.
2. İki şıkkı ayrı ayrı kanıta götür. Her şık için "metinde, grafikte ya da soruda bunu destekleyen yer neresi?" diye sor ve o yeri bul. Kanıtını gösterebildiğin şık, "bana daha doğru geliyor" dediğin şıktan güçlüdür.
3. Kapsamı karşılaştır. Çeldirici şık çoğu zaman metnin söylediğinden fazlasını söyler, ya da doğru ama sorulanla ilgisiz bir bilgi verir. "Bu şık metinde olmayan bir genelleme yapıyor mu?" sorusu çoğu kararsızlığı çözer. ÖSYM kitapçıklarında "yalnızca verilen bilgilere göre" gibi kayıtlarla kurulmuş sorulara rastlanır; bu kayıt, kendi genel bilginle değil verilen veriyle karar vermeni ister.
4. Matematik ve fende şıkları sına. Mümkünse şıkları yerine koy, uç bir değer dene ya da birimi kontrol et. İki şıktan biri koşullardan birini sağlamıyorsa karar verilmiş olur.
5. Süre sınırı koy. Kendi temponu bilerek bir sınır belirle; örneğin iki şık arasındaki karar için bir dakikayı aşmamak gibi. Sınır dolduğunda o an en güçlü kanıta sahip şıkkı kitapçıkta işaretle, soruyu yıldızla ve devam et.
6. İkinci turda dön. Diğer soruları bitirip döndüğünde soruya taze bir gözle bakarsın. Yeni bir gerekçe bulursan değiştir; bulamazsan ilk işaretini koru. Karar, his değişikliğine değil gerekçeye dayanmalı.
7. Analizde ayrı etiket kullan. Deneme sonrasında iki şık arasında kaldığın bütün soruları, doğru da yapsan yanlış da yapsan işaretle. Bu sorulardaki örüntü, bir sonraki haftanın çalışma konusunu verir. Genel analiz yöntemi için deneme analizi nasıl yapılır yazısına bakabilirsin.

Net kuralı kararı nasıl etkiler?

Puanlama kuralı, "işaretle mi boş mu bırak?" sorusunun matematiğini belirler. YKS'de doğrulardan yanlışların dörtte biri düşülür ve her soruda beş seçenek vardır. Hiçbir şıkkı eleyemediğin bir soruda rastgele işaretlemenin ortalama getirisi sıfırdır: doğru çıkma olasılığı beşte bir, yanlış çıkmanın maliyeti de bunu dengeler. Gerçekten iki şıka indirdiğin ve ikisinin de eşit olası olduğu bir soruda ise ortalama getiri pozitiftir: yarı olasılıkla bir net kazanır, yarı olasılıkla çeyrek net kaybedersin; ortalamada yaklaşık 0,375 net.

LGS'de dört seçenek vardır ve üç yanlış bir doğruyu götürür. Aynı hesapla, rastgele işaretlemenin ortalama getirisi yine sıfır, gerçekten iki şık arasında kalınan soruda ise yaklaşık üçte bir nettir.

Bu yüzden asıl iş hesap değil, elemenin kalitesidir. Elemen sağlam değilse önce onu güçlendirmek gerekir.

Örnek senaryolar

Örnek senaryo (kurgusaldır), 12. sınıf: Türkçe paragraf sorusunda bir öğrenci "yazarın asıl vurguladığı düşünce" için iki şık arasında kalıyor. Kökü yeniden okuyunca "asıl" kelimesini fark ediyor. Şıklardan biri metinde geçen ama yan bir örneğe ait bir yargı; öteki bütün paragrafın vardığı sonuç. Kanıtı paragrafın son cümlesinde bulup ikinci şıkkı seçiyor. Denemeden sonra iki şık arasında kaldığı altı sorunun beşinin Türkçe ana düşünce ve çıkarım sorusu olduğunu görüyor; haftalık planına bu türden kısa setler ekliyor. Paragrafta anlamayı geliştirmenin yollarını paragraf sorularında anlama yazısında ayrıca anlattım.

Örnek senaryo (kurgusaldır), LGS: 8. sınıftaki bir öğrenci fen bilimlerinde bir deney sorusunda iki şık arasında kalıyor. Şıkları deneydeki değişkenlere tek tek götürdüğünde birinin, deneyde hiç değiştirilmeyen bir değişken hakkında yargı bildirdiğini fark ediyor ve o şıkkı eliyor.

Karar tablosu

Sık sorulan sorular

Hep aynı iki şık arasında kalıyorum, bu neyi gösterir?

Belirli bir çeldirici türüne karşı hassas olduğunu gösterir. Örneğin paragrafta hep "metinde geçen ama ana düşünce olmayan" şıkka kayıyorsan, sorun dikkat değil ana düşünceyi yan düşünceden ayırma becerisidir. Bu soruları deneme sonrasında bir araya toplayıp hangi şıkkı neden seçtiğini yazmak örüntüyü görünür kılar.

Soruyu sonra dönmek için boş mu bırakmalıyım, işaretlemeli mi?

Kitapçıkta o anki en güçlü şıkkı işaretleyip soruyu yıldızlamak iyi bir yöntemdir; dönmeye vakit kalmazsa elinde en azından gerekçeli bir işaret olur. Optik forma aktarmayı ise kendi kodlama düzenine göre yap ve son dakikalara bırakma.

Cevabı değiştirdikten sonra yanlış çıkınca çok pişman oluyorum, ne yapmalıyım?

Kruger ve arkadaşlarının açıklamasına göre bu pişmanlık, doğruyu yanlışa çevirdiğin anları daha iyi hatırlamana ve değiştirmenin zararlı olduğunu sanmana yol açıyor. Kendi verini tut: birkaç denemede değiştirdiğin cevapların kaçı doğruya, kaçı yanlışa döndü? Kendi sonuçların, tek bir acı anıdan daha güvenilir bir rehberdir.

İki şık arasında kaldığım soruyu doğru yaptıysam yine de incelemeli miyim?

Evet. Kararsız kalarak doğru yaptığın soru, bir sonraki denemede yanlışa dönebilir. Bu soruları doğru ya da yanlış ayrımı yapmadan analiz listene al.

Kararın sırası

İki şık arasında kalmak her öğrencinin yaşadığı bir durumdur; farkı yaratan, kararı hep aynı sırayla vermek: kök, kanıt, kapsam, süre sınırı, ikinci tur ve analiz. Bu sırayı birkaç denemede bilinçli olarak uyguladığında kararsız kaldığın soru sayısının ve bu sorularda harcadığın sürenin nasıl değiştiğini kendi verinle görebilirsin. Tur düzenini süreli bir ekranda denemek istersen online deneme salonu birinci tur, ikinci tur ve kontrol turu hatırlatmalarıyla bu alışkanlığı kurmaya yardımcı olur; sınav alışkanlıklarını kısaca gözden geçirmek için ücretsiz sınav stratejisi analizi tanı aracı olmayan bir tarama sunar.