Deneme Netleri Dalgalanıyorsa Ne Yapılmalı?

Deneme netlerinin denemeden denemeye inip çıkması çoğu zaman olağandır ve tek başına bir alarm işareti değildir. Yapılması gereken, tek tek sonuçlara tepki vermek yerine son birkaç denemenin ortalamasına bakmak, dalgalanmanın hangi dersten geldiğini bulmak ve deneme koşullarını sabitleyerek ölçümü daha güvenilir hâle getirmektir. Ortalama birkaç hafta boyunca düşüyorsa o zaman gerçek bir sorun vardır ve plan değişmelidir.

Hangi durumda dalgalanmadan söz ediyoruz?

Bu yazı, en az dört beş deneme çözmüş ve netleri bir haftadan ötekine belirgin biçimde oynayan 11. sınıf, 12. sınıf ve mezun öğrenciler için. İlk iki denemesini çözmüş biri için henüz dalgalanmadan söz etmek erken; karşılaştıracak yeterli veri yok. Beklenmedik tek bir kötü sonuçla sarsıldıysan önce deneme sonucu düştüğünde toparlanma yazısına bakmanı öneririm; burada duygusal değil sayısal bir okuma yapacağız.

Netler neden dalgalanır?

Dalgalanmanın bir kısmı senden kaynaklanır, bir kısmı ise ölçümün doğasından. İkisini ayırmadan yapılan her yorum yanıltıcı olur.

Ölçümden gelen oynaklık. Her deneme farklı sorulardan oluşur. Bir denemede iyi bildiğin konulardan daha çok soru gelir, ötekinde zayıf olduğun konulardan. Farklı yayınların denemeleri de zorluk bakımından birbirinden ayrılabilir. Bir de puanlama kuralı var: YKS'de ham puan, doğru sayısından yanlışların dörtte biri çıkarılarak hesaplanır. Bu yüzden doğru yapabileceğin bir soruyu yanlış yapmak, netinde 1,25'lik bir fark yaratır. Dört beş soruda böyle bir kayma, yeteneğin hiç değişmeden netinin 5-6 puan oynaması için yeter.

Küçük testlerin büyük salınımı. TYT Sosyal Bilimler testinde aday başına tarih, coğrafya, felsefe ve din kültürü (ya da ek felsefe) için beşer soru vardır. Beş soruluk bir bölümde bir sorunun gidip gelmesi yüzde yirmilik bir değişim demektir. Küçük bölümlerdeki sonuçları tek başına yorumlamak bu yüzden özellikle yanıltıcıdır.

Senden gelen oynaklık. Uyku, yorgunluk, denemenin çözüldüğü saat, ara verilip verilmemesi, süre yönetimi ve o hafta hangi konuların tekrar edildiği. Koçluk görüşmelerinde en sık gördüğüm örüntü şu: netin düştüğü denemelerin önemli kısmı ya gece geç saatte ya da bölünerek çözülmüş denemeler oluyor.

En sık yapılan hata: her denemeye yeni bir plan

Dalgalanmayla karşılaşan öğrencinin en yaygın tepkisi, her sonuçtan sonra planı değiştirmek. Net düşünce kaynak değiştirilir, çıkınca gevşenir. Bu davranış, olağan oynaklığı sanki gerçek bir değişimmiş gibi okumaktan kaynaklanır ve iki zarar verir: işe yarayan çalışmalar erkenden bırakılır, işe yaramayanlar da yeterince uzun denenmeden terk edilir. Kaynak değiştirme isteğinin hangi durumlarda haklı olduğunu sürekli kaynak değiştirmek yazısında ayrıca ele almıştım.

Trend nasıl okunur? Üçlü hareketli ortalama

Hareketli ortalama, son birkaç sonucun ortalamasını alıp her yeni denemede pencereyi bir adım kaydırmaktır. Üç denemelik bir pencere çoğu öğrenci için yeterince sade ve yeterince duyarlıdır.

Örnek senaryo (kurgusaldır): Bir 12. sınıf öğrencisinin altı TYT denemesindeki toplam netleri sırasıyla 71, 64, 76, 68, 79 ve 73 olsun. Tek tek bakınca tablo karışık görünür: 64'ten 79'a 15 netlik bir aralık. Üçlü hareketli ortalamaları ise şöyledir:

Ortalama 70 civarından 73-74 civarına çıkmış. 64 ve 68 gibi düşük sonuçlar gürültünün parçası; gidişat hafifçe yukarı. Bu öğrencinin planını bozması için bir neden yok. Tersine, üç dört pencere boyunca ortalama düzenli olarak düşseydi, o zaman ders bazında nedeni aramak gerekirdi.

Dalgalanmayı adım adım çözmek

1. Bir tablo tut. Her deneme için tarih, yayın, toplam net ve ders bazında netleri yaz. Denemeyi hangi saatte, kaç saat uykuyla ve kesintisiz mi çözdüğünü de not et.
2. Üçlü hareketli ortalamayı hesapla. Her yeni denemede son üç sonucun ortalamasını al. Karar vermek için tek sonuca değil bu ortalamaya bak.
3. Dalgalanmanın hangi dersten geldiğini bul. Toplam netin oynaması çoğu zaman tek bir dersin oynamasından kaynaklanır. Hangi dersin netleri en geniş aralıkta gidip geliyorsa analiz oradan başlar.
4. Yayın farkını ayır. Aynı yayının denemelerini kendi arasında karşılaştır. Farklı yayınlar arasında görülen iniş çıkışın bir kısmı zorluk farkı olabilir.
5. Düşük denemelerin koşullarına bak. Düşük sonuçlar belirli koşullarda mı toplanıyor? Gece çözülen, bölünen ya da uykusuz güne denk gelen denemeler mi? Öyleyse sorun bilgiden çok koşulda.
6. Düşük denemelerin hata türlerini karşılaştır. Düşüşler hep aynı hata türünden mi geliyor, yoksa her seferinde farklı mı? Aynı tür tekrar ediyorsa hedef bellidir. Her denemede yanlışları tek tek türlerine ayırmanın yöntemi için deneme analizi nasıl yapılır yazısına bakabilirsin.
7. Plan değişikliğini ortalamaya bağla. Kural basit olsun: ortalama iki üç pencere boyunca düşmüyorsa planın ana iskeleti değişmez, yalnızca küçük ayarlar yapılır.

Dalgalanmayı azaltan alışkanlıklar

Oynaklığın tamamı ortadan kalkmaz, ama bir kısmı azaltılabilir.

• Deneme koşullarını sabitle. Mümkünse denemeleri hep benzer saatte, gerçek sınav süresiyle ve kesintisiz çöz. Koşullar sabitlendikçe sonuçlar arasındaki fark gerçek öğrenmeyi daha iyi yansıtır.
• Konuları aralıklı tekrar et. Bir konu çalışılıp haftalarca açılmadığında o konudan gelen sorular bir denemede doğru, ötekinde yanlış olur. Cepeda ve arkadaşlarının (2006) meta-analizi, tekrarlar arasına aralık koymanın hatırlamayı desteklediğini ve sınav uzaklaştıkça uygun aralığın da uzadığını gösterir.
• Karışık soru çöz. Hep aynı konudan art arda soru çözmek, denemedeki karışık sıraya hazırlamaz. Rohrer ve arkadaşlarının (2015) okul içi çalışmasında farklı türleri harmanlayan matematik çalışması daha yüksek test puanlarıyla ilişkiliydi; tek bir okulda yapıldığı için etkinin başka bağlamlarda daha küçük olabileceğini akılda tutmak gerekir.
• Deneme öncesi geceyi koru. Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi uzlaşı bildirgesi 13–18 yaş için günde 8–10 saat uyku önerir. Deneme sabahına uykusuz girmek, ölçtüğün şeyi bilgiden çok yorgunluğa çevirir.
• Süre planını sabitle. Her denemede farklı bir sırayla ve farklı bir tempoyla ilerlemek sonuçları oynatır. Bir tur planı belirle ve birkaç deneme boyunca aynı planı kullan.

Belirli bir derste netler dalgalanmak yerine uzun süre aynı yerde kalıyorsa bu başka bir sorundur; TYT matematikte bu durumu netlerin neden artmadığı yazısında ayrıca inceledim.

Karar tablosu

Sık sorulan sorular

Kaç netlik dalgalanma normal sayılır?

Herkes için geçerli tek bir sayı yok; toplam soru sayısına, seviyene ve denemelerin zorluğuna göre değişir. Kendi verinde bakman gereken, tek sonuçların hareketli ortalamadan ne kadar uzaklaştığıdır. Birkaç denemelik geçmişinde sonuçların çoğu ortalamanın belli bir bandında kalıyorsa o bant senin olağan oynaklığındır.

Hareketli ortalamayı ders bazında da hesaplamalı mıyım?

Türkçe ve Temel Matematik gibi 40 soruluk testlerde evet, anlamlı bilgi verir. Beşer soruluk sosyal bilimler bölümlerinde ise tek tek ders ortalaması çok oynak kalır; bunları sosyal bilimler toplamı olarak izlemek daha sağlıklıdır.

Denemeleri hep aynı yayından mı çözmeliyim?

Zorunlu değil. Farklı yayınlar farklı soru tarzlarıyla karşılaşmanı sağlar. Ama trend okurken yayın bilgisini tabloya yaz ve büyük sıçramaları yorumlarken yayın değişip değişmediğine bak.

Online denemede sonuçlarım kitapçıktan farklı çıkıyor, neden?

Ekranda okuma, optik işaretleme ve süre algısı farklılaşabilir. Bu fark da bir koşul değişkenidir; iki ortamı karıştırmadan her birini kendi içinde izle.

Tek sonuçtan değil gidişattan karar ver

Dalgalanan netler karşısında sakin kalmanın yolu duyguyu bastırmak değil, veriyi doğru okumaktır: tablo tut, üçlü ortalamaya bak, salınımın kaynağını ders ve koşul düzeyinde ara, planı yalnızca ortalama değiştiğinde değiştir. Denemeleri sabit koşullarda çözmek için online deneme salonu süreli ekran ve dijital optikle bu düzeni kurmayı kolaylaştırır; deneme sonuçlarının haftalık planla birlikte izlenmesini istiyorsan veri takipli öğrenci koçluğu da bu tabloyu düzenli tutmanın bir yoludur.