Sürekli Kaynak Değiştirmek Öğrenmeyi Nasıl Etkiler?

Sürekli kaynak değiştirmek çoğu zaman öğrenmeyi yavaşlatır. Her yeni kitap tanıdık ve görece kolay bölümlerle başladığı için "ilerliyorum" hissi verir, ama zor bölümlere, yanlışlara geri dönmeye ve tekrara bir türlü sıra gelmez. Yine de kaynak değiştirmek bazen doğru karardır: Kaynak seviyenin belirgin biçimde üstünde ya da altındaysa veya mevcut hızla planladığın tarihe yetişmeyecekse. Bu karar sıkılma ya da başkasının tavsiyesiyle değil, birkaç somut ölçütle verilmelidir.

Kaynak değiştirme isteği hangi durumlarda ortaya çıkar?

Koçluk görüşmelerinde kaynak değiştirme isteği genellikle şu anlarda gelir: Bir denemede beklenenden düşük sonuç alındığında, bir arkadaşın ya da sosyal medyada övülen bir setin adı duyulduğunda, kitabın zor bölümüne gelindiğinde ya da aynı kitaptan sıkılındığında. Bu yazı şu okurlar için:

Birkaç soru bankasını yarım bırakmış, rafında tamamlanmamış kitaplar biriken YKS öğrencisi,
LGS matematiğinde elindeki kitabın "çok zor" ya da "çok kolay" geldiğini düşünen 8. sınıf öğrencisi,
Yeni kaynak alma kararında nasıl destek olacağını düşünen veli.

Öğretmeninin ya da kursunun zorunlu tuttuğu kaynaklar ve henüz hiç ana kaynağı olmayan öğrenci bu yazının ana konusu değil. Onlar için soru "hangi kaynak" değil, "ilk kaynağı nasıl seçerim" sorusudur.

Yeni kaynak neden daha iyi hissettirir?

Birinci neden tanıdıklıktır. Yeni kitabın ilk sayfaları çoğunlukla zaten bildiğin temel konulardır; sorular akıcı çözülür ve bu akıcılık "öğreniyorum" diye yorumlanır. Roediger ve Karpicke'nin (2006) çalışmasında metni tekrar çalışan öğrenciler, hatırlayacaklarına dair daha güvenliydi; ama bir hafta sonra, çalışma sırasında kendini test eden öğrenciler daha fazlasını hatırladı. Bu bir laboratuvar çalışmasıdır, yine de önemli bir uyarı taşır: Hissedilen öğrenme ile kalıcı öğrenme aynı şey değildir.

İkinci neden her kaynağın kendine özgü düzenidir. Konu sırası, gösterim biçimi, çözüm dili değişir. Bilişsel yük kuramının temel varsayımına göre yeni bilgi önce kapasitesi sınırlı çalışma belleğinde işlenir (Sweller ve ark., 2019). Buradan çıkarılabilecek pratik sonuç şu: Yeni bir düzene alışmak da zihinsel kapasite harcar ve bu kapasite konunun kendisinden çalınır.

Üçüncü ve belki en önemli neden, izlerin kaybolmasıdır. Eski kitapta işaretlediğin yanlışlar, "sonra döneceğim" dediğin sorular yeni kitaba taşınmaz. Dunlosky ve arkadaşlarının (2013) derlemesinde en yüksek faydalı bulunan iki teknik, kendini test etme ve tekrarları zamana yaymadır. İkisi de aynı soru havuzuna düzenli aralıklarla geri dönebildiğinde kolay uygulanır. Kaynak sık değiştikçe bu döngü kurulamaz.

Düşük sonucu kaynağa bağlamanın tuzağı

Denemede matematik neti düştüğünde ilk tepki çoğu zaman yeni bir soru bankası almaktır. Oysa sorunun kaynağı bilinmeden verilen bu karar, sorunu yeni kitaba taşır. Yanlışlar bilgi eksiğinden mi, işlem hatasından mı, soruyu yanlış okumaktan mı, süre yetmemesinden mi kaynaklanıyor? Bunu ayırmadan kaynak değiştirmek, ateşi düşürmek için termometreyi değiştirmeye benzer. Yanlışları sınıflandırmanın adımları için deneme analizi yazısına bakabilirsin.

İkinci sık hata kaynak yığmaktır: Değiştirmek yerine her öneriyi rafa eklemek. YKS öğrencilerinin en sık yaptığı çalışma hatalarını ele aldığımız yazıda da değindiğimiz gibi, çok kaynak çoğu zaman az bitirilmiş kaynak demektir.

Değiştirmeli miyim? Karar tablosu

Aşağıdaki eşikler araştırma bulgusu değil, kararı hislerden ayırmak için önerilen kaba ölçütlerdir:

Durum	Ne gösterir?	Önerilen karar
Konu anlatımını ve çözümlü örnekleri takip edemiyorsun; ilk kolay testte soruların yarıdan fazlası boş ya da yanlış	Kaynak şu an seviyenin üstünde	Değiştirme; altına daha temel bir anlatım ya da kolay bir set ekle, sonra geri dön
Testlerin neredeyse tamamını hızlı ve hatasız çözüyorsun	Kaynak seviyenin altında	Aynı konuda bir üst düzey set ekle
Mevcut hızla kaynak planladığın tarihe yetişmiyor	Bitirilemezlik	Kapsamı daralt ya da daha kısa bir kaynağa geç
Kaynakta müfredat dışı ya da eksik konu var	İçerik uyumsuzluğu	Eksik kısmı tamamla ya da değiştir
Sıkıldın, arkadaşın başka kitap kullanıyor	Karar gerektiren bir durum yok	Devam et

Karar vermeden önce iki haftalık kontrol

Nerede olduğunu yaz. Mevcut kaynağın hangi bölümündesin, kaç test ya da sayfa kaldı?
Gerçekleşmeyi hesapla. Son iki haftada kaç test planladın, kaçını bitirdin?
Son üç testi sınıflandır. Doğru, yanlış ve boşları; yanlışları da hata türüne göre (bilgi, işlem, okuma, süre) ayır.
Bitirme süresini tahmin et. Kalan test sayısını haftalık bitirdiğin test sayısına böl. Çıkan hafta sayısını hedef tarihinle karşılaştır.
Önce "eklemeyi" dene. Sorun tek bir konudaysa, o konu için kısa bir ek anlatım ya da ek set yeterli olabilir. Tüm kaynağı değiştirmek gerekmez.
Değiştireceksen geçişi planla. Eski kaynaktaki işaretli yanlışları tek bir deftere ya da listeye taşı. Yeni kaynağa baştan değil, kaldığın konudan başla.
Kararı 3–4 hafta sonra aynı ölçütlerle yeniden kontrol et. Gerçekleşme ve doğruluk iyileşmediyse sorun kaynakta değil, çalışma biçiminde olabilir.

Seviye kontrolü için resmî kaynaklar iyi bir referanstır. YKS öğrencisi, ÖSYM'nin yayımladığı temel soru kitapçıklarından birkaç soruyla elindeki kaynağın düzeyini kıyaslayabilir. LGS öğrencisi için MEB'in (ODSGM) yayımladığı örnek soru kitapçıkları aynı işi görür. Kaynaklarının güncelliğini düşünürken resmî duyuruları takip etmek de işe yarar: MEB, yeni müfredata uyumlu beceri temelli soru modelinin YKS ve LGS'de 2028'de hayata geçeceğini açıklamıştır.

Örnek senaryo: Üç kitap, hiçbiri bitmemiş

Örnek senaryo (kurgusal): 12. sınıftaki bir öğrenci TYT matematikte üçüncü soru bankasını almak istiyor. Önceki iki kitabın da yaklaşık üçte biri çözülmüş. Kontrol yapıldığında şu tablo çıkıyor: Son iki haftada planlanan testlerin yarısından azı bitmiş; yanlışların çoğu problemler ve fonksiyonlarda, büyük kısmı da işlem hatası. Karar: Yeni kitap alınmıyor. Kitaplardan biri ana kaynak olarak seçiliyor, diğerindeki işaretli yanlışlar ayrı bir listeye aktarılıyor. Problemler için kısa bir ek anlatım ekleniyor. Dört hafta sonra ölçüt, gerçekleşme oranı ve işlem hatası sayısı.

Örnek senaryo (kurgusal): 8. sınıftaki bir öğrenci LGS matematik kitabındaki uzun metinli soruları "çok zor" bulup bırakmak istiyor. Önce MEB'in örnek sorularından birkaçı çözülüyor ve benzer zorlanmanın orada da yaşandığı görülüyor. Sorun kitap değil, soruyu okuma ve adımlara bölme becerisi. Kitap bırakılmıyor; her testten önce kolay bir ısınma seti ekleniyor ve uzun soruları adım adım çözmeye odaklanılıyor.

Yeni kaynak almadan önce kontrol listesi

Mevcut kaynağımda nerede olduğumu ve ne kadar kaldığını biliyorum.
Son testlerdeki yanlışlarımın türünü ayırdım.
Sorun tüm kaynakta mı, yoksa tek bir konuda mı?
"Değiştirmek" yerine "eklemek" seçeneğini düşündüm.
Yeni kaynağın seviyesini birkaç soruyla ya da resmî örnek sorularla kıyasladım.
Eski kaynaktaki işaretli yanlışları kaybetmeden taşıyacağım.

Sık sorulan sorular

Bir ders için kaç kaynak yeterli?

Tek bir doğru sayı yok, ama çoğu öğrenci için şu çerçeve işe yarar: Bir ana konu kaynağı, onunla uyumlu bir soru kaynağı ve resmî çıkmış ya da örnek sorular. Bunun ötesine, ancak mevcut kaynaklar bitmeye yaklaştığında ya da belirli bir eksik için geçmek anlamlıdır.

Kitabı yarım bırakmak parasını boşa harcamak değil mi?

Harcanan para geri gelmez; karar, bundan sonra hangi seçeneğin öğrenmene daha çok katkı sağlayacağına göre verilmeli. Seviyenin çok üstündeki bir kitabı sırf parası verildi diye sürdürmek de, iyi bir kitabı sıkıldın diye bırakmak da aynı hatanın iki yüzüdür. Yarım kalan kitap tamamen işe yaramaz da değildir; ileride ek set olarak kullanılabilir.

Öğretmenimin önerdiği kaynakla kendi seçtiğim kaynak çakışırsa ne yapmalıyım?

Öğretmenin kaynağı çoğu zaman derste işlenen sırayla ve ödevlerle bağlantılıdır. Bu yüzden ana kaynak olarak onu tutmak ve kendi seçtiğini yalnızca eksik gördüğün konularda ek olarak kullanmak çoğu durumda daha düzenli bir yoldur. Kararsız kalıyorsan öğretmenine hangi konularda ek kaynağa ihtiyaç duyduğunu somut örneklerle sormak iyi bir başlangıçtır.

Arkadaşım çok iyi netler yapıyor, onun kaynağına geçersem ben de yapar mıyım?

Arkadaşının sonucu yalnızca kaynağa değil, başlangıç seviyesine, çalışma düzenine ve analiz alışkanlığına da bağlıdır. Aynı kitap senin seviyende farklı bir etki yaratabilir. Kitabı merak ediyorsan birkaç testini kendi ölçütlerinle dene; karar yine yukarıdaki tabloya göre verilsin.

Kaynak kararında ölçüt, his değil veri

Kaynak değiştirmek kendi başına ne iyi ne kötüdür; sorun, kararın hisle ve sık sık verilmesidir. Seviye uyumsuzluğu, bitirilemezlik ve içerik eksiği değiştirmek için geçerli nedenlerdir. Sıkılmak ya da başkasının tavsiyesi ise tek başına yeterli değildir. Karardan önce nerede olduğunu, hata türlerini ve bitirme süresini ölçmek, çoğu zaman yeni bir kitaba gerek olmadığını gösterir. Kaynak planının haftalık olarak takip edilmesini istersen öğrenci koçluğu hizmetimizde bu kararlar deneme ve test verileriyle birlikte ele alınır.