Yaz Tatilini Verimli Geçiremeyen Öğrenciler 12’de Ne Yaşıyor?

Yazı planladığın gibi geçirememek, 12. sınıfa başlayan öğrencilerde sık görülen ve telafi edilebilir bir durum. İlk haftalarda genellikle üç şey yaşanır: kaybı olduğundan büyük görüp başlamayı ertelemek, her şeyi birkaç haftada yetiştirmeye çalışıp tükenmek ve yazı dolu geçiren arkadaşlarla kendini kıyaslamak. Toparlanmanın yolu kaybı bir anda kapatmak değil; eylülde kısa bir durum tespiti yapıp küçük, sabit ve haftalık olarak ölçülen bir planla yeniden başlamaktır.

Bu yazı kime, hangi durumda yardımcı olur?

Bu yazı, yaz boyunca planladığı çalışmayı yapamamış, 12. sınıfa “geride kaldım” duygusuyla başlayan öğrenciler ve onların velileri için. Yazın verimsiz geçmesinin nedeni önemli değil: yaz işi, aile sorumlulukları, uzun bir tatil, motivasyon kaybı ya da sadece planın hiç başlamamış olması. Buradaki öneriler, nedeni ne olursa olsun bugünden bir düzen kurmaya yöneliyor.

Yazı planlı geçirmiş ama eylülde temposunu nasıl ayarlayacağını düşünen öğrenci için de bazı adımlar işe yarar, ama asıl hedef kitle bu değil. Mezun öğrencilerin takvimi ve okul yükü farklı olduğu için onların toparlanma planı da başka ölçütlerle kurulur.

12’nin ilk haftalarında sık görülen üç durum

Kaybı büyük görüp başlamayı ertelemek

Koçluk görüşmelerinde en sık duyduğum cümlelerden biri, “O kadar çok şey eksik ki nereden başlayacağımı bilmiyorum.” Bu duygu anlaşılır, ama çoğu zaman başlamayı daha da zorlaştırır. Steel’in (2007) erteleme üzerine meta-analizine göre ertelemenin en güçlü yordayıcıları arasında görevin itici bulunması ve kişinin o işi başarabileceğine dair inancının düşük olması yer alır. Bulgular ilişkiseldir, yani nedeni doğrudan göstermez; ama tabloyu açıklar: “bütün eksiklerimi kapatmak” gibi devasa ve belirsiz bir görev hem iticidir hem de başarılabilir görünmez. Görev küçüldükçe başlamak kolaylaşır.

Her şeyi birkaç haftada yetiştirmeye çalışmak

İkinci yaygın tablo tam tersidir: öğrenci eylülün ilk günü yazın yapamadığı her şeyi içeren çok yoğun bir program yazar. Okul da başladığı için bu program ilk hafta aksar, ikinci hafta dağılır ve öğrenci “yine olmadı” duygusuyla daha geriye düşer. Burada sorun iradede değil, planın gerçekçi olmamasındadır.

Yazı dolu geçiren arkadaşlarla kıyas

Okul başladığında arkadaşlarının yazın neler yaptığını duymak bu duyguyu güçlendirebilir. Dijkstra ve arkadaşlarının (2008) derlemesine göre öğrenciler çoğunlukla kendilerinden biraz daha başarılı arkadaşlarıyla kıyas yapar; bu kıyas bazen motive edebilir, ama olumsuz duygulara ve daha düşük bir akademik benlik algısına da yol açabilir. Arkadaşının yazı senin için bir ölçü değil; senin ölçün, bugünkü durumundan başlayarak haftadan haftaya ne kadar ilerlediğin.

Bir de ilk denemeler var: eylülde çözülen denemenin düşük gelmesi, yazın tek başına bir sonucu değildir; okulun yeni başlaması, uyku düzeninin oturmaması ve sınav ritmine uzak kalmak da sonucu etkiler. Düşük bir denemenin ardından nasıl toparlanılacağını deneme sonucu düşünce nasıl toparlanılır yazısında anlattık.

En yaygın hata: kaybı “telafi” etmeye çalışmak

Yazın yapılamayanları eylüle sıkıştırmaya çalışmak, kaybı ikiye katlamanın en kısa yoludur. Kaybedilen haftaları geri getirmek mümkün değil; ama önündeki haftaları nasıl kullanacağın tamamen senin elinde. Bu yüzden toparlanma planının sorusu “yazın neyi yapamadım?” değil, “bugünkü durumumdan itibaren her hafta neyi yapabilirim?” olmalı.

Eylülde planı yeniden kurmak

1. Suçlamasız bir durum tespiti yap. Bir tam TYT denemesi çöz ya da ana derslerde konu taraması yap; sonucu not al ama yorumlamak için birkaç gün bekle. 12’ye geçmeden kapanması önerilen TYT konularının listesini 12. sınıf öncesi bitirilmesi gereken TYT konuları yazısında bulabilirsin.
2. Eksikleri üç sepete ayır. Birinci sepet: sonraki konulara ön koşul olanlar. İkinci sepet: denemede çok net kaybettirenler. Üçüncü sepet: sonraya kalabilecekler. İlk ay yalnızca birinci ve ikinci sepetle çalış.
3. Okul programıyla eşleştir. Okulda işlenen konularla hazırlık konularını aynı haftaya koymak, yükü azaltır. Bunun nasıl yapılacağını okul dersleriyle sınav hazırlığı nasıl dengelenir yazısında ele aldık.
4. İlk iki hafta küçük ama sabit bir blokla başla. Gollwitzer ve Sheeran’ın (2006) 94 çalışmayı kapsayan meta-analizinde “Eğer şu durum olursa, şunu yapacağım” biçimindeki planlar hedefe ulaşmada orta-büyük düzeyde etki gösterdi ve işe başlamayı kolaylaştırdı. Bu çalışmalar yalnızca akademik alandan gelmiyor; yine de denemeye değer bir yöntem. Örneğin: “Okuldan gelip yemeğimi yedikten sonra masaya oturunca ilk yirmi dakika matematikteki ön koşul konudan on soru çözeceğim.”
5. Uyku saatini okul düzenine çek. Yazın kayan uyku saatleri eylülün ilk haftalarında dikkati zorlayabilir. Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi’nin uzlaşı bildirgesi (Paruthi ve ark., 2016) 13–18 yaş için günde 8–10 saat uyku önerir; bu bir uzman paneli önerisi olsa da gece geç saatlere uzanan telafi çalışmalarını sınırlamak için iyi bir ölçüdür.
6. Her hafta kısa bir değerlendirme yap. Planladığın ile gerçekleştirdiğin arasındaki farkı yaz ve bir sonraki hafta için en fazla üç karar al. Yirmi-otuz dakikalık bir şablon için haftalık çalışma değerlendirmesi nasıl yapılır yazısına bakabilirsin.
7. Tempoyu üçüncü haftadan sonra kademeli artır. Artışın ölçütü, önceki haftanın planını büyük ölçüde gerçekleştirmiş olman olsun; hissiyat değil.

Örnek senaryo: temmuzda kopan bir yaz

Örnek senaryo (kurgusal): 12’ye başlayan bir öğrenci, yazın ilk üç haftasında planına uymuş, temmuz ortasındaki bir aile tatilinden sonra ise bir daha masaya dönmemiş. Eylülün ilk haftasında, bütün TYT konularını ve AYT matematiği bir ayda bitirmeyi hedefleyen bir program yazıyor; program ikinci haftada dağılıyor.

Toparlanma planında önce bir tam deneme ve konu taraması yapılıyor. Eksikler üç sepete ayrılınca birinci sepette matematikte iki temel konu grubu ve Türkçede paragraf düzeni kalıyor. İlk iki hafta hafta içi her gün okul dönüşü sabit bir saatte kısa bir matematik bloku ve kısa bir paragraf seti; hafta sonu bir uzun blok ve haftalık değerlendirme. Üçüncü haftada gerçekleşme oranı yüksek olduğu için okulda işlenen AYT konularına günlük kısa bir blok ekleniyor. Öğrenci yazın kaybını geri almıyor, ama ekime kadar ölçülebilir bir düzen kurmuş oluyor.

Toparlanma için karar tablosu

Veliler için bir not: Bu dönemde “Bütün yaz ne yaptın?” sorusu, anlaşılır bir kaygıdan gelse de çoğu zaman konuşmayı kapatır. “Bu hafta neyi yapmayı planlıyorsun, sana nasıl yardım edebilirim?” sorusu ise konuşmayı plana taşır. Haftada bir kısa ve sakin bir değerlendirme, günlük sorgudan daha verimli olur.

Ne zaman destek istemeli?

Bir süre isteksizlik ve moral bozukluğu yaşamak bu dönemde olağan. Ancak isteksizlik haftalarca sürüyorsa, uyku ve iştah belirgin biçimde değiştiyse, kaygı okula gitmeyi ya da günlük işleri ciddi biçimde zorlaştırıyorsa ya da kendine zarar verme düşünceleri varsa, bunu tek başına taşımaya çalışma. Okulundaki rehber öğretmen ya da psikolojik danışman, aile hekimi veya bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşmak doğru bir adımdır.

Sık sorulan sorular

Eylülün ortasına geldim ve hâlâ başlayamadım. Hedefimden vazgeçmeli miyim?

Böyle bir karar vermek için erken. Hedefe ne kadar yaklaşabileceğin başlangıç noktana, eksiklerinin niteliğine ve önündeki haftaları nasıl kullandığına bağlı. Önce yirmi dakikalık tek bir blokla başla; ilk ay ölçülebilir bir düzen kurduktan sonra hedefi yeniden değerlendirmek, bugün hüküm vermekten daha sağlıklı olur.

Kaybettiğim zamanı kapatmak için hafta sonları çok uzun saatler çalışmalı mıyım?

İlk haftalarda hayır. Hafta sonunu bir uzun bloğa ayırmak işe yarar, ama tüm günü çalışmaya ayırıp hafta içini boş bırakmak sürdürülebilir değil. Önce hafta içindeki küçük blokları oturtmak, sonra hafta sonunu genişletmek daha güvenli bir yol.

Arkadaşlarım yazın kamp yaptı, ben yapmadım. Şimdi bir kampa katılmam gerekir mi?

Gerekmeyebilir. Önce durum tespitini yap; eksiklerin belirli bir derste toplanıyorsa o derste yoğun bir dönem işe yarayabilir. Eksikler dağınıksa, okul temposuyla uyumlu düzenli bir haftalık plan çoğu zaman daha uygundur.

Toparlanma planına ne zaman AYT’yi eklemeliyim?

Birinci sepetteki ön koşul eksikleri azalıp haftalık planını büyük ölçüde gerçekleştirmeye başladığında. Okulda işlenen AYT konularını kısa bloklarla takip etmek, bu geçişi eylülden itibaren kolaylaştırır.

Geride kalmak, geç kalmak değil

Yazı verimsiz geçirmek 12. sınıfı kaybetmek anlamına gelmiyor. Asıl fark, eylülde kaybı bir anda kapatmaya çalışmak yerine suçlamasız bir durum tespiti yapıp küçük ve sabit bir planla yeniden başlamakta. Başlamakta zorlandığını hissediyorsan ücretsiz erteleme davranışı analizi iyi bir ilk adım olabilir; planı haftalık olarak birlikte izlemek istersen öğrenci koçluğu sayfasına göz atabilirsin.