Ders Çalışırken Nasıl Not Tutulmalı?

İyi not, dersi eksiksiz kopyalayan değil, sonradan kendini sınamana yarayan nottur. Bunun için notu kendi cümlelerinle, kısa ve seçici tut; her bölümün yanına kendine soracağın bir iki soru yaz ve notu tekrar okuyarak değil, kapatıp hatırlamaya çalışarak kullan. Kalem mi tablet mi sorusu, bu üç alışkanlıktan çok daha az belirleyicidir; araştırmalar bu konuda net bir kazanan göstermiyor.

Not tutma sorunu kimde, nasıl görünür?

Derslerde sık karşılaştığım bir tablo var: Öğrencinin defteri renkli, düzenli, eksiksiz; ama deftere bakmadan konuyu anlatması istendiğinde birkaç cümlede duruyor. Bu yazı şu durumlar için:

• Sayfalarca not tutup sınavda ya da denemede o bilgiyi hatırlamakta zorlanan öğrenci,
• Derste tahtadakini yetiştirmeye çalışırken öğretmeni dinleyemeyen 11. ya da 12. sınıf öğrencisi,
• Video derslerden not alırken sürekli durdurup yazan ve bir dersi planladığından çok daha uzun sürede bitiren öğrenci,
• Hiç not tutmayan ve "kitapta zaten var" diyen öğrenci,
• 8. sınıftaki çocuğunun defterini düzenli bulduğu halde notlarının neden işe yaramadığını merak eden veli.

Yöntem seçimi genel olarak nasıl yapılır sorusunu kendine uygun çalışma yöntemini deneyle bulmayı anlattığımız yazıda ele aldık. Burada yalnızca not tutmaya odaklanıyoruz.

Not neye yarar: kaydetmek mi, düşünmek mi?

Not iki işi birden görür. Birincisi kayıttır: Derste anlatılanı, sonra dönebileceğin bir yerde tutmak. İkincisi işlemedir: Bilgiyi kendi cümlelerinle yeniden kurarken onu anlamak. Sorun, birinci işin ikinciyi tamamen yutmasıyla başlar.

Mueller ve Oppenheimer'ın (2014) çalışmalarında dizüstü bilgisayarla not alan öğrenciler, kavramsal sorularda elle not alanlardan daha düşük performans gösterdi. Yazarlar bunu bilgisayarla not alanların dersi kelimesi kelimesine aktarma eğilimine bağladı. Bu çalışma çok ses getirdi, ancak Morehead ve arkadaşlarının (2019) doğrudan tekrar çalışmalarında elle, dizüstü bilgisayarla ve dijital kalemle not alma arasında tutarlı bir fark bulunmadı. Yazarlar hangi yöntemin üstün olduğuna karar vermenin erken olduğu sonucuna vardı.

İki çalışmayı birlikte okuduğumuzda ortaya çıkan ders şu: Asıl mesele araç değil, notun kelimesi kelimesine mi yoksa işlenerek mi alındığıdır.

Her cümleyi kopyalamak, her satırı boyamak

En sık hata, her şeyi yazmaya çalışmaktır. Öğrenci yazmaya o kadar odaklanır ki öğretmenin neden o adımı attığını dinleyemez. İkinci hata, notu fosforlu kalemle neredeyse tamamen boyamaktır; her şey vurgulandığında hiçbir şey vurgulanmamış olur.

Dunlosky ve arkadaşlarının (2013) derlemesinde özetleme ve altını çizme "düşük fayda" olarak derecelendirildi. Bu, işe yaramazlar demek değildir; yararları sınırlı koşullarda görülmüş ya da tutarsız bulunmuştur. Aynı derlemede kendine açıklama ve "neden böyle?" diye sormak orta, kendini test etmek yüksek fayda aldı. Yani not, özet olarak kaldığında sınırlı; soru ve hatırlama için kullanıldığında daha değerli.

Not tutmanın yedi adımı

1. Seçici yaz. Derste ya da okurken yalnızca tanımları, kavramlar arasındaki bağlantıları, bir örnek soruyu ve öğretmenin özellikle vurguladığı istisnaları not et.
2. Kendi cümlenle yaz. Tanımı kitaptan olduğu gibi değil, "bunu bir arkadaşıma nasıl anlatırdım" diye düşünerek yaz. Formüllerde ise sembolleri doğru aktar, yanına kendi cümlenle ne anlama geldiğini ekle.
3. Sayfayı ikiye böl. Sağ tarafa notunu, sol tarafa daha sonra yazacağın soruları ayır. Böylece not, bir soru kâğıdına dönüşebilir.
4. Aynı gün soru ekle. Dersten sonra 10 dakika ayırıp her bölüm için sol sütuna bir iki soru yaz: "Bu neden böyle?", "Şununla farkı ne?", "Hangi durumda işe yaramaz?" Chi ve arkadaşlarının (1994) çalışmasında metni okurken kendine açıklama yapması istenen 8. sınıf öğrencileri, metni iki kez okuyanlara göre daha fazla gelişme gösterdi. Örneklem çok küçük olduğu için bu sonuç tek başına güçlü değil; ama IES'in rehberi de derin açıklayıcı sorular sormayı güçlü kanıtlı öneriler arasında sayıyor.
5. Sağı kapat, soruları cevapla. Notunu okuyarak değil, sağ tarafı kapatıp sol sütundaki sorulara cevap vererek çalış. Cevaplayamadığın soruyu işaretle.
6. Kısa bilgileri karta taşı. Formüller, tanımlar ve tarih-olay eşleştirmeleri için ön yüzüne soru, arka yüzüne cevap yazdığın kartlar kullan. Kartları her seferinde karıştır.
7. Hafta sonunda notu sadeleştir. Artık rahatça hatırladığın maddelerin üzerini çiz, hâlâ zorlandıklarını karta ya da tekrar listene taşı. Notlar zamanla incelmeli, kalınlaşmamalı.

Matematikte not biraz farklıdır. Çözüm adımlarını kopyalamak yerine her kritik adımın yanına kısa bir "neden" notu düşmek ve kendi yaptığın tipik bir hatayı örnek olarak eklemek daha işe yarar.

Not türleri: ne zaman işe yarar, sınırı ne?

El yazısı mı, dijital not mu?

Araştırmalar bu konuda kesin bir üstünlük göstermediği için karar pratik ölçütlerle verilebilir. Dijital not hızlıdır ama kopyalamaya ve bildirimlere açıktır; bildirimlerin çalışma anını nasıl böldüğünü çalışma ortamı yazısında ele almıştık. El yazısı matematikte şekil, formül ve işlem düzeni açısından çoğu öğrenciye daha rahat gelir. Hangisini seçersen seç, yukarıdaki iki ilke değişmez: işleyerek yaz, kapatıp hatırla.

Örnek senaryo: Tahtayı yetiştiremeyen öğrenci

Örnek senaryo (kurgusal): 11. sınıftaki bir öğrenci kimya derslerinde tahtadaki her şeyi yazmaya çalışıyor ve dersin sonunda neyin neden yapıldığını anlamadığını fark ediyor. Yeni düzende derste yalnızca başlıkları, tanımları ve öğretmenin çözdüğü örneğin kritik adımlarını yazıyor. Aynı akşam 10 dakika ayırıp sol sütuna her başlık için iki soru ekliyor. Hafta sonunda sağ tarafı kapatıp bu soruları cevaplıyor ve cevaplayamadıklarını kartlara taşıyor.

Örnek senaryo (kurgusal): 8. sınıftaki bir öğrenci fen bilimlerinde DNA ve genetik kod ünitesinin kavramlarını karıştırıyor. Veli ile birlikte her kavram için bir kart hazırlanıyor: Ön yüzde "Gen nedir?", arka yüzde öğrencinin kendi cümlesiyle yazdığı cevap. Kartlar haftada birkaç akşam birkaç dakikalık kısa tekrarlarla karıştırılarak çalışılıyor.

İyi bir not sayfası için kontrol listesi

• Notumun büyük kısmı kendi cümlelerimle yazılmış.
• Her bölümün yanında en az bir soru var.
• Vurguladığım yerler sayfanın küçük bir kısmı.
• Notu kapatıp sorulara cevap vererek çalıştım.
• Kısa bilgileri kartlara taşıdım.
• Hafta sonunda notu sadeleştirdim.

Sık sorulan sorular

Öğretmen notları hazır paylaşıyorsa yine de not tutmalı mıyım?

Hazır not kaydetme işini üstlenir, ama işleme işini yapmaz. Hazır notun kenarına kendi sorularını ve kısa açıklamalarını eklemek iyi bir orta yoldur. Böylece hem dersi yazmaya çalışmaktan kurtulur hem de notu kendi öğrenmen için kullanırsın.

Video dersten not alırken sürekli durdurmak doğru mu?

Sürekli durdurup kopyalamak hem süreyi uzatır hem de dersi parçalara ayırır. Daha verimli bir yol, bir bölümü durdurmadan izleyip bölüm sonunda kısa bir mola vererek hatırladıklarını kendi cümlelerinle yazmaktır. Kaçırdığın yeri o zaman geri sarıp kontrol edebilirsin.

Renkli kalemler ve fosforlu kalem tamamen gereksiz mi?

Gereksiz değil, ama tek başına öğrenme sağlamazlar. Renkleri anlam için kullanmak işe yarar: örneğin tanımlar bir renkte, sık yapılan hatalar başka bir renkte. Sorun, renklendirmenin öğrenmenin kendisi sanılmasıdır.

Hazır özet kitapları not tutmanın yerini tutar mı?

Hazır özetler hızlı bir genel bakış sunar, ama kendi cümlenle yazmanın ve kendine soru sormanın sağladığı işlemeyi sağlamaz. Özet kitabını kullanıyorsan, her sayfasından sonra kitabı kapatıp birkaç maddeyi hatırlamaya çalışmak onu daha etkili hale getirir.

Kopyalayan değil, soru soran notlar

Not tutmanın amacı dersi eksiksiz kaydetmek değil, bilgiyi işlemek ve sonra kendini sınamaktır. Seçici ve kendi cümlelerinle yazmak, her bölüme soru eklemek, notu kapatarak çalışmak ve kısa bilgileri kartlara taşımak bu amaca hizmet eder. Kalem ya da klavye tercihi ikincil bir karardır. Öğrenme stratejilerine genel olarak bakmak istersen Öğrenci Analiz Merkezi sayfamızdaki ücretsiz ön değerlendirmelerden yararlanabilirsin; bunlar tanı aracı değil, yalnızca başlangıç için birer yol göstericidir.