Veli, Ders Çalışırken Öğrencinin Yanında Sürekli Olmalı mı?

Hayır, çoğu durumda çocuğunuz ders çalışırken sürekli yanında olmanız gerekmez; uzun vadede bu, onun kendi çalışmasını yönetmeyi öğrenmesini zorlaştırabilir. Ama tümüyle uzak durmak da doğru değildir. İşe yarayan yol, çocuğunuzun yaşına ve o dönemki ihtiyacına göre değişen bir destek vermek, ona kendi çalışma alanını bırakmak ve üzerinde birlikte anlaştığınız kısa kontrol zamanlarında yanında olmaktır.

Yanında durmak hangi durumda işe yarar?

Bu yazı, 8. sınıfta LGS'ye hazırlanan çocuğunun velisi ile lisede ya da mezun yılında YKS'ye hazırlanan gencin velisi için yazıldı. "Yanında olmak" tek bir davranış değildir: aynı odada kendi işinizle meşgul olmak, çalışmayı başlatıp çekilmek ve başında durup her adımı izlemek birbirinden çok farklıdır.

Yakın durmanın gerçekten yardımcı olduğu durumlar vardır:

• Yeni bir rutin kurulurken: Özellikle 8. sınıfın başında, çocuğunuz düzenli çalışma saatine alışırken ilk haftalarda çalışmayı birlikte başlatmak yararlı olabilir.
• Başlama anında: Birçok öğrenci için en zor kısım ilk on dakikadır. Masaya oturana ve ilk görevi seçene kadar yanında olmak, sonra çekilmek yeterli olabilir.
• Çocuk kendisi istediğinde: Bazı öğrenciler yalnızken daha dağınık çalıştığını söyler. Bu isteği ciddiye almak, ama bunu zamanla azaltmayı birlikte planlamak gerekir.

Sürekli yakınlığın işe yaramadığı durumlar da açıktır: lise ya da mezun öğrencisinin başında beklemek, soruları onun yerine çözmek, yanlışları anında düzeltmek. Bu davranışlar kısa vadede çalışmayı hızlandırıyor gibi görünse de öğrencinin tek başına ilerleme becerisini gelişmekten alıkoyar. Çocuğunuzun dikkatini toparlamakta yaşına göre belirgin ve uzun süren bir güçlük gözlüyorsanız, bunu yakın gözetimle çözmeye çalışmak yerine okul rehber öğretmeniyle ve gerekirse bir uzmanla konuşmanız daha doğru olur.

İki uç: başında beklemek ya da tümüyle bırakmak

Veli görüşmelerinde en sık karşılaştığım iki tablo birbirinin tam tersidir. Birinci tabloda veli her akşam çocuğun yanında oturur, her soruya bakar, yanlışları hemen gösterir. Çocuk bir süre sonra takıldığı her yerde kendisi düşünmek yerine velisine döner. İkinci tabloda ise veli "Artık büyüdü, kendi bilir" diyerek çalışma konusundan tamamen çekilir; çocuk plan bozulduğunda bunu kimseyle konuşamaz.

Araştırmalar iki ucun da tek başına yeterli olmadığını düşündürür. Hill ve Tyson'ın (2009) ortaokul dönemine ait meta-analizinde veli katılımı genel olarak başarıyla olumlu ilişkilidir; ödeve doğrudan yardım ise bu ilişkinin istisnasıdır. Patall ve arkadaşlarının (2008) sentezi de veli katılımının etkisinin sınıf düzeyine göre değiştiğini ve yaşa uygun katılım biçimlerinin gerektiğini gösterir. Bu bulgular korelasyoneldir: zorlanan çocuğa daha çok yardım ediliyor olması da ilişkiyi açıklayabilir. Yine de pratik mesaj açıktır: ilgi önemlidir, ama çocuğun yerine çalışmak değil, onun çalışmasını mümkün kılmak biçiminde.

EEF'in velilerle çalışma rehberi de benzer bir ayrım yapar: velinin ödevden haberdar olup çocuğun ödevini yapmasını desteklemesini, ödevin kendisine ise doğrudan karışmamasını önerir. "Yanında durmalı mıyım?" sorusu aslında bu ayrımın evdeki karşılığıdır. Çalışmanın koşullarını sağlamak, yani sessiz bir saat, düzenli bir masa, makul bir uyku saati sizin alanınızdır; çalışmanın kendisi ise çocuğunuzun.

Yaşa göre değişen destek

Aşağıdaki tablo katı bir kural değil, çoğu aile için makul bir başlangıç noktasıdır.

Dengeli yakınlık için adımlar

1. Önce çocuğunuza sorun. "Çalışırken nasıl bir destek seni rahatlatır?" sorusuyla başlayın. Kimi öğrenci yalnızca başlarken, kimi de bir soruya takıldığında yakınlık ister; cevabı ondan duymak, doğru desteği seçmenizi sağlar.
2. Bağımsız çalışma alanını birlikte kurun. Masanın, malzemelerin ve telefonun yeri önceden belirlensin. Ortamın nasıl düzenleneceğine dair ayrıntılar için ders çalışma ortamı yazımıza bakabilirsiniz.
3. Başlatın ve çekilin. İlk görevi birlikte seçin, çocuğunuz başladığında odadan çıkın. Çekilmek, ilgisizlik değil güven mesajıdır.
4. Kontrol zamanlarını önceden belirleyin. "Her blok sonunda beş dakika" ya da "akşam dokuzda kısa bir bakış" gibi, zamanı birlikte kararlaştırın. Bu zamanların dışında kapıyı açıp kontrol etmemek, anlaşmanın bir parçasıdır.
5. Soru geldiğinde cevap yerine soru sorun. "Neyi denedin, nerede takıldın?" diye sorun. EEF'in üstbiliş rehberinde vurgulanan "önce en az yardım" ilkesi burada da işe yarar: tam çözüm yerine küçük bir yönlendirme, öğrenmeyi çocukta bırakır. Takıldığı soruları öğretmenine nasıl götüreceğini yardım isteme yazımızda anlattık.
6. Geri çekilmeyi planlayın. Her iki üç haftada bir yakınlığı biraz azaltın: önce blok sonu kontrolünü akşam sonuna, sonra haftalık görüşmeye taşıyın. Zimmerman'ın (2002) vurguladığı gibi öz-düzenleme geliştirilebilen bir beceridir; gelişmesi için de ona alan açılması gerekir.
7. Gözlemlerinizi haftalık görüşmeye taşıyın. Çalışma sırasında fark ettiklerinizi o anda değil, haftalık takip görüşmesinde konuşun. Böylece çalışma anı bir denetim anına dönüşmez.

Örnek senaryo: iki farklı yaşta iki aile

Örnek senaryo (kurgusal): 8. sınıfta LGS'ye hazırlanan bir öğrencinin velisi, eylülden beri her akşam iki saat boyunca çocuğunun yanında oturuyor. Çocuk takıldığı her soruda hemen velisine dönüyor. Aile yöntemi değiştiriyor: Veli ilk 10 dakika yanında kalıyor, ilk görevi birlikte seçiyorlar, sonra veli yan odaya geçiyor. Her çalışma bloğunun sonunda beş dakikalık bir bakış yapılıyor. Takılınan sorular bir kâğıda yazılıyor ve ertesi gün öğretmene götürülüyor. Birkaç hafta sonra aile blok sonu bakışını akşam sonuna taşıyor.

Örnek senaryo (kurgusal): 11. sınıfta YKS'ye hazırlanan bir gencin velisi ise çocuğunun odasına sık sık girip "Çalışıyor musun?" diye soruyor. Genç bundan rahatsız olduğunu söylüyor. Aile, çalışma saatlerinde odaya girilmemesi, buna karşılık gencin pazar akşamları kısa bir görüşmede haftayı anlatması üzerine anlaşıyor. Veli, gözlemlerini bu görüşmeye saklıyor.

Kendinize sorabileceğiniz sorular

• Çocuğuma nasıl bir destek istediğini sordum mu?
• Çalışma alanı ve telefonun yeri birlikte belirlendi mi?
• Kontrol zamanları önceden kararlaştırıldı mı ve bunlara uyuyor muyum?
• Soru geldiğinde çözüm yerine önce "Neyi denedin?" diye soruyor muyum?
• Yakınlığı zamanla azaltmak için bir planım var mı?
• Gözlemlerimi çalışma sırasında değil, haftalık görüşmede mi paylaşıyorum?

Sık sorulan sorular

Çocuğum yanında oturmamı istiyorsa ne yapmalıyım?

Bu isteği geri çevirmeyin, ama yanında olmanın biçimini değiştirin. Aynı odada kendi işinizle meşgul olmak, başında durup izlemekten farklıdır. Birkaç hafta sonra birlikte yakınlığı azaltmayı konuşun: önce aynı oda, sonra yakın oda, sonra yalnızca başlangıçta birlikte olmak.

Aynı odada kitap okumak ya da iş yapmak da yanında olmak sayılır mı?

Evet ve çoğu zaman en dengeli biçim budur. Çocuğunuz yalnız olmadığını hisseder, ama çalışması izlenmez. Önemli olan, sizin de sessiz bir işle meşgul olmanız ve çalışma sırasında sohbet açmamanızdır.

Kapısını kapatarak çalışmak istiyorsa izin vermeli miyim?

Lise ve mezun öğrencisi için bu çoğu zaman makul bir istektir. Kaygınız telefon ya da dikkat dağıtıcılarsa, bunu kapıyı açık tutarak değil, telefonun çalışma sırasında nerede duracağı konusunda birlikte bir kural koyarak çözmek daha iyi sonuç verir.

Anne veya babalardan biri çalışırken başında durmayı, diğeri uzak durmayı savunuyorsa?

İki farklı tutum çocuğa karışık mesaj verir. Tablodaki gibi yaşa uygun bir başlangıç noktası seçip, kontrol zamanlarını ikiniz birlikte belirlemek bu farkı azaltır.

Doğru yakınlık, çocuğunuzun ihtiyacına göre başlayıp zamanla azalan, kendi alanına saygı duyan ve önceden konuşulmuş anlarda ortaya çıkan bir destektir. Evde çalışma düzeninin dışarıdan da takip edilmesini, planın ve deneme sonuçlarının veliyle düzenli paylaşılmasını istiyorsanız öğrenci koçluğu sayfasına bakabilirsiniz; destek ile özerklik arasındaki dengenizi görmek için ücretsiz veli destek ve özerklik analizi de bir başlangıç noktası olabilir.